Στο πλαίσιο του 32ου Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αθήνας Νύχτες Πρεμιέρας, προβάλλεται το ντοκυμαντέρ των William και David Greaves, “Κάποτε στο Χάρλεμ”.
Την Πέμπτη 8 Οκτωβρίου στις 19:30 μ.μ. θα λάβει χώρα στο Cinobo Opera 1 για δεύτερη φορά η προβολή του ντοκυμαντέρ, το οποίο η Συν-Ουσία παρακολούθησε στο ίδιο σινεμά την Κυριακή 4/10.
Ο William Greaves παίρνει την πρωτοβουλία το μακρινό 1972 και καλεί στο σπίτι του Duke Ellington, εξέχοντα μέλη της “Αναγέννησης του Χάρλεμ”, ενός Αφρο-αμερικανικού πνευματικού και πολιτιστικού κινήματος το οποίο άνθισε στο Χάρλεμ της Νέας Υόρκης κατά τις δεκαετίες του 1920 και του 1930.
Στη γειτονιά συγκεντρώθηκαν τότε Αφρο-αμερικανοί καλλιτέχνες, διανοούμενοι, πολιτικοί ακτιβιστές και δημιούργησαν ένα ενδιαφέρον κράμα ανθρώπων και επιρροών, που η ζύμωση στα εντός του είχε ως αποτέλεσμα πέρα από την καλλιτεχνική δημιουργία, την δημιουργία μίας “γειτονιάς-καταφυγίου” για τους Αφρο-αμερικανούς του Αμερικανικού Νότου που μετανάστευαν εξαιτίας των ρατσιστικών νόμων, αλλά και των μεταναστών αφρικανικής καταγωγής προερχομένων από τις βρετανικές και γαλλικές αποικίες της Καραϊβικής. Αυτή η σύνθεση ανθρώπων αναζωπύρωσε το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα και προσέφερε ένα ασφαλές περιβάλλον μέσα στο οποίο η αφρο-αμερικανική κοινότητα μπορούσε να συνομιλήσει και να δημιουργήσει.
Ο ποιητής Λάνγκστον Χιουζ χαρακτηριστικά έγραφε ότι ” το Χάρλεμ σου έδινε το κουράγιο να εκφράσεις τον σκουρόχρωμο εαυτό σου χωρίς φόβο και ντροπή”.
Η ταινία έκανε πρεμιέρα τον Ιανουάριο του 2026 στο φεστιβάλ του Sundance, ενώ τα πλάνα που είχε τραβήξει ο William Greaves είχαν παραμείνει άθικτα για 50 περίπου χρόνια, ώσπου ο γιος του, David, μετά τον θάνατο του πατέρα του επανεξέτασε το υλικό.
Στο σαλόνι του Duke Ellington συναντάμε σημαίνουσες προσωπικότητες του Κινήματος του Χάρλεμ, όπως ο εικαστικός Άαρον Ντάγκλας, ο ποιητής Arna Bontemps, ο μουσικός Eubie Blake κ.α.
Συνομιλούν με πάθος. Θυμούνται τις πρώτες στιγμές του κινήματος που γεννήθηκε κοντά στο τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Λένε ιστορίες για όσους δεν ευτύχησαν να ζήσουν, ώστε να βρεθούν σε αυτό το υπέροχο καθιστικό, στο οποίο εμείς ηδονοβλεπτικά εισερχόμεθα μέσω του φακού του Greaves.
Μιλούν για την Augusta Savage, την κορυφαία γλύπτρια και δασκάλα, που στο υπόγειο εργαστήριό της τα όνειρα έπαιρναν μορφή.
Ο Eubie Blake δεν μπορεί να ξεχάσει τα μάτια της ηθοποιού, Florence Mills, που μαγνήτιζαν το κοινό της θεατρικής παράστασης που συμμετείχε κι έγινε επιτυχία με τίτλο “Shuffle Along”. “Έβγαινε μπροστά τη στιγμή που λεγόταν η πιο σημαντική ατάκα, κι από τις φωνές ενθουσιασμού για εκείνη, η φράση πνιγόταν μέσα στη βοή του κοινού.”.
Φιλοσοφούν. Κάνουν ανασκόπηση του αγώνα τους και φέρνουν στο μυαλό τους τις εντυπώσεις από την πρώτη τους γνωριμία.
Ο καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, Nathan Huggins, επισημαίνει τη μεγάλη δυσκολία των Αφρο-αμερικανών ιστορικά, να εκφράσουν τα συναισθήματά τους σε μία γλώσσα, την αγγλική, που δεν είναι δική τους, δεν είναι στο DNA τους. Πόσο εύκολο είναι να γράψεις σε μία γλώσσα που δεν είναι μέσα σου;
Η Αφρική βρίσκεται στο κέντρο της συζήτησης, όπως και στην περίοδο της ακμής του κινήματος του Χάρλεμ, τα μέλη του οποίου επιδιώκουν να έρθουν πιο κοντά της, σαν ένα κάλεσμα από το μέρος που νιώθεις σπίτι, αλλά κάποιος σου το στέρησε. Γνωρίζεις όμως, ότι ανήκεις εκεί.
Απαγγέλλουν ποιήματα. Πολλά απ’ έξω.
Δύο από τα ομορφότερα ποιήματα που ακούγονται στην ταινία είναι των ποιητών, Claude McKay και Countee Cullen:
Αν πρέπει να πεθάνουμε (If We Must Die) – Claude McKay
Αν είναι να πεθάνουμε - ας μην πεθάνουμε σαν τα γουρούνια
Κυνηγημένοι και μαντρωμένοι σε ένα άδοξο μέρος,
Ενώ γύρω μας γαβγίζουν τρελαμένα και πεινασμένα σκυλιά,
Χλευάζοντας την καταραμένη μοίρα μας.
Αν είναι να πεθάνουμε - Ω, ας πεθάνουμε με αξιοπρέπεια,
Έτσι που το πολύτιμο αίμα μας να μην χυθεί
Μάταια· τότε ακόμα και τα τέρατα εμείς θα αψηφήσουμε
Θα αναγκαστούν να μας τιμήσουν έστω και νεκρούς!
Ω, Συμπατριώτες μου! Πρέπει να συναντήσουμε τον κοινό εχθρό·
Παρόλο που υπερέχει αριθμητικά, ας φανούμε γενναίοι,
Και για τα χιλιάδες χτυπήματά τους ας ρίξουμε ένα θανατηφόρο!
Τι κι αν μπροστά μας στέκει ανοιχτός ο τάφος;
Σαν άνδρες θα αντιμετωπίσουμε τη δολοφονική, δειλή αγέλη
Με την πλάτη στον τοίχο, πεθαίνοντας, αλλά αντιστεκόμενοι!
Έχω Ραντεβού με τη ζωή (I Have a Rendezvous With Life) – Countee Cullen
Έχω ένα ραντεβού με τη Ζωή,
Με τις μέρες οι οποίες εύχομαι να έρθουν,
Πριν να έχει τρέξει η νιότη, και η δύναμη του μυαλού,
Πριν οι γλυκές φωνές ξαφνικά σιωπήσουν.
Έχω ένα ραντεβού με τη Ζωή,
Όταν της Άνοιξης οι προάγγελοι βουίζουν.
Σίγουρα μερικοί θα διαλαλήσουν ότι είναι καλύτερα μακράν
Να στέφεις τις μέρες σου με ύπνο
Από το να βγεις στον δρόμο, στον αέρα και στη βροχή,
Να προσέξεις το βαθύ κάλεσμα.
Κι ούτε τη βροχή ούτε τον άνεμο ούτε την απόσταση φοβάμαι,
Αν και φοβάμαι βαθιά,
Μήπως ο Θάνατος με συναντήσει και με πάρει πριν
Πάω στο ραντεβού με τη Ζωή.
Σε ελεύθερη απόδοση από τον Αλέξη-Αιμίλιο Μητρόπουλο